آموزش و پرورش کودکان استثنایی

آنچه در این مقاله می خوانید

۱ـآموزش و پرورش کودکان با نیازهای ویژه

۲ـ تاریخچه کودکان استثنایی

۳- نهضت عادی سازی

۴ـ محیط با کمترین محدودیت

۵ـ یکپارچه سازی

۶ـ آموزش فراگیر

۷ـ مبنای نظری و فلسفی عادی‌سازی، مؤسسه‌زدایی و فراگیرسازی

همیشه کودکان با نیازهای ویژه وجود داشته‌اند ولی همواره خدمات آموزشی ویژه‌ای برای توجه به نیازهای آن‌ها در دسترس نبوده است. در سال‌های پایانی قرن هجدهم به دنبال انقلاب‌های آمریکا و فرانسه، شیوه‌های مؤثری برای تدریس به کودکان با آسیب‌های حسی (افراد نابینا یا ناشنوا) ابداع شد. ساموئل گریدلی هو در سال ۱۸۲۹، اولین مدرسه شبانه‌روزی را برای دانش‌آموزان نابینا تأسیس کرد؛ برنامه آموزشی این مدرسه هم بر خواندن، نوشتن و ریاضیات و هم بر علاقه‌ها و توانایی‌های فردی دانش‌آموزان تمرکز داشت.

در اوایل قرن نوزدهم، نخستین تلاش‌های نظام‌دار برای آموزش کودکان «کانا و دیوانه یا احمق» که امروزه به آن‌ها کودکان با اختلال‌های هوشی و هیجانی یا رفتاری (آشفتگی هیجانی) می‌گویند، آغاز شد. در گذشته، بهترین کاری که جامعه برای کودکان با نیازهای ویژه انجام می‌داد، نگهداری بود؛ پناه بردن از دنیایی ظالمانه به جایی که مناسب آن‌ها نبود و اگر هم آنجا زنده می‌ماندند، نمی‌توانستند با تکریم زندگی کنند. همچنان که آمریکا و فرانسه به اندیشه‌های دموکراسی، آزادی فردی و مساوات‌طلبی متمایل شدند، تغییراتی در نگرش‌ها به وجود آمد. اصلاح‌گران سیاسی و پیشگامان پزشکی و آموزش، حمایت از کودکان با نیازهای ویژه را آغاز کردند؛ بر آموزش مهارت‌هایی به این افراد اصرار داشتند تا آن‌ها این امکان را بیابند که به شهروندانی مستقل و مفید تبدیل شوند. این تمایلات انسان‌دوستانه سبب شد میل به حمایت و دفاع از افراد با نیازهای ویژه بیشتر شود. نخستین پیشگامان آموزش کودکان با نیازهای ویژه به دنبال آن بودند تا این کودکان را تا بیشترین حد امکان به جریان عادی زندگی وارد کنند و کرامت انسانی از دست‌رفته‌شان را به آن‌ها برگردانند.

روش‌های آموزشی معاصر برای کودکان با نیازهای ویژه را می‌توان در تکنیک‌هایی پیگیری کرد که در اوایل دهه ۱۸۰۰ شروع شده بودند. بسیاری از موضوعات اساسی و بحث‌برانگیز امروزی، همان مسائل زمان پیدایش آموزش ویژه هستند. برخی متخصصان معاصر باور دارند که تاریخچه آموزش ویژه برای درک مسائل امروزی اهمیت زیادی دارد و باید به درس‌هایی که می‌توانیم از گذشته بیاموزیم توجه کنیم.

با نگاهی به تاریخچه کودکان استثنایی درمی‌یابیم که پنج دوره تاریخی را سپری کرده است:

  • دوره طرد: قبل از میلاد مسیح، معلولیت را جرم و گناه تلقی می‌کردند و فرد معلول سزاوار مرگ بود.

  •  دوره نگهداری و مراقبت: با ظهور مسیحیت هم‌زمان بود.

  •  دوره جداسازی آموزشی: مراکز مراقبتی به مدرسه‌های ویژه تبدیل شدند و آموزش و پرورش استثنایی شکل گرفت.

  •  دوره آموزش یکپارچه: از اواخر دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ آغاز شد.

  •  دوره آموزش فراگیر.

نظام آموزشی در سه دوره نخست به شکل جداسازی، تفکر غالب بود؛ اما در سال‌های اخیر، طراحی، برنامه‌ریزی و اجرای برنامه‌های یکپارچه‌سازی آموزشی و اجتماعی برای دانش‌آموزان استثنایی به‌عنوان تفکر رایج قلمداد شد.

در پنج دهه اخیر، انتقادهای متخصصانی مانند نیرجه (۱۹۶۹) و دان (۱۹۸۳) به جداسازی آموزش کودکان استثنایی، شعله نهضت عادی‌سازی و برنامه‌های یکپارچه‌سازی آموزشی را روشن کرد تا اینکه در سراسر دنیا، رویکردهای نهضت عادی‌سازی، قانون محیط با کمترین محدودیت، یکپارچه‌سازی و آموزش فراگیر مورد توجه قرار گرفت.

نهضت عادی‌سازی

نهضت عادی‌سازی از اواخر دهه ۱۹۶۰ پایه‌گذاری شد و زیربنای اصلی رشد خدمات انسانی و اجتماعی برای دانش‌آموزان استثنایی بود.

بنک میکلسن و ولفنزبرگر از جمله طرفداران اصل عادی‌سازی بودند که باور داشتند نگهداری و آموزش افراد استثنایی در مراکز بزرگ و جداگانه، اقدامی غیرانسانی است و این مراکز نمی‌توانند به نیازهای اساسی آن‌ها توجه کنند.

هدف نهضت عادی‌سازی این بود که دانش‌آموزان استثنایی، هم از برنامه آموزش انفرادی در آموزش ویژه و هم از آموزش و پرورش عادی بهره‌مند شوند؛ ولی در عمل نه‌تنها این هدف میسر نشد، بلکه این دانش‌آموزان با رهاشدگی مواجه شدند. در حقیقت، آموزشی که به آن‌ها ارائه می‌شد همان آموزش دانش‌آموزان عادی بود و از خدمات ویژه و آموزش انفرادی بی‌نصیب ماندند؛ تا اینکه به دنبال تصویب قانون عمومی ۹۴-۱۴۲ در آمریکا، موضوع محیط با کمترین محدودیت مطرح شد.

محیط با کمترین محدودیت

قانون محیط با کمترین میزان محدودیت در سال ۱۹۷۵ تصویب شد که هدف آن قرار دادن دانش‌آموزان استثنایی در کنار همسالان عادی با حداکثر مناسب‌سازی محیط آموزشی بود. محیط با کمترین محدودیت، پیوستاری از آموزش در مدرسه‌های عادی تا ویژه و شبانه‌روزی را در بر می‌گرفت. طبق این قانون، دانش‌آموز بر اساس توانمندی‌هایش در پیوستار جایابی آموزشی قرار می‌گیرد.

خدمات آموزشی در پیوستار جایابی برای دانش‌آموزان استثنایی در شش سطح مطرح شد.

اولین و بالاترین سطح، حضور در کلاس عادی است که با کمترین محدودیت در محیط یادگیری همراه است و بیشتر دانش‌آموزان در آن جایابی می‌شوند.

در سطح دوم، دانش‌آموزان در کلاس عادی حضور می‌یابند و به معلم رابط نیاز دارند.

در سطح سوم، دانش‌آموزان بیشتر وقت خود را در کلاس عادی می‌گذرانند و برای دریافت آموزش و خدمات تخصصی به اتاق مرجع مراجعه می‌کنند.

در سطح چهارم، به دانش‌آموزان در کلاس ویژه، ولی در مدرسه عادی خدمات ارائه می‌شود.

در سطح پنجم، دانش‌آموزان در مدرسه ویژه یا استثنایی آموزش می‌بینند که متداول‌ترین شکل آموزش و پرورش استثنایی است.

سطح ششم نیز مربوط به جایابی دانش‌آموزان در مراکز شبانه‌روزی است که بیشترین محدودیت در محیط یادگیری وجود دارد.

با وجود اینکه محیط با کمترین محدودیت بر تحصیل دانش‌آموزان استثنایی در کنار همسالان عادی تأکید داشت، ولی مورد انتقاد قرار گرفت؛ زیرا مفهوم پیوستار جایابی بیانگر این است که دانش‌آموزان استثنایی باید به سمت خدمات آموزشی بروند، در صورتی که از اواسط دهه ۱۹۸۰ هدف این بود که خدمات برای دانش‌آموزان آورده شود.

یکپارچه‌سازی

گرایش به اجرای برنامه‌های یکپارچه‌سازی از سال ۱۹۷۰ در کشورهای اسکاندیناوی مورد حمایت قرار گرفت. در ایتالیا، براساس قانون، یکپارچه‌سازی دانش‌آموزان استثنایی در کلاس عادی اجباری شد. در آمریکا، فرانسه، بریتانیا و آلمان نیز در جهت یکپارچه‌سازی گام‌های بزرگی برداشته شد. اصطلاح یکپارچه‌سازی برای توصیف دانش‌آموزان استثنایی در یک نظام آموزشی به کار می‌رود که تمرکز بر دانش‌آموز است و به نظر می‌رسد که دانش‌آموز مشکل دارد و باید برای ورود به آموزش عادی آماده شود. در این رویکرد بر نظام آموزشی و مهارت‌های معلم تأکید نمی‌شود و تغییری در وضعیت موجود نظام آموزشی ایجاد نمی‌گردد. در واقع، یکپارچه‌سازی گذری بود که از محیط با کمترین محدودیت شروع و به آموزش فراگیر ختم شد.

آموزش فراگیر

آموزش فراگیر، در پاسخ به انتظارهای مردم نسبت به تغییر نظام آموزشی شکل گرفت. حمایت از آموزش فراگیر بر تحصیل در نزدیک‌ترین مدرسه‌ای که دانش‌آموزان عادی در آن حضور می‌یابند تمرکز دارد. طبق این تعریف، دانش‌آموزان با ناتوانی عضو گروه همسالان عادی خود هستند. در واقع، آموزش فراگیر عبارت است از تلفیق کامل همه دانش‌آموزان با توانایی‌های گوناگون در تمام حوزه‌های تحصیلی. آموزش فراگیر نظام آموزشی انعطاف‌پذیری است که بر آموزش همه دانش‌آموزان تأکید دارد و تغییرات در این نظام آموزشی به منظور متناسب‌سازی آموزش با دانش‌آموز و ارزش‌گذاری به تفاوت‌هاست.

برقراری عدالت اجتماعی یکی از آرمان‌های والای جوامع بشری است. دستیابی به عدالت همه‌جانبه در گرو تحولی بزرگ در نظام آموزشی است که از آن به عنوان فراگیرسازی در آموزش و پرورش یاد می‌شود. یکی از راهکارهای اساسی برای دستیابی به عدالت آموزشی، تسهیل آموزش همه‌جانبه برای همگان است که در قلمرو آموزش و پرورش فراگیر و با تأکید بر حق متفاوت بودن، برابری فرصت‌ها و توجه به توانایی‌های گوناگون می‌توان به آن دست یافت.

پیامبر اکرم (ص) فرموده‌اند: «النَّاسُ فِي الْإِسلام سواء». پیام حدیث این است که همه انسان‌ها در برابر قانون مساوی هستند و باید امکانات و فرصت‌های برابر داشته باشند، نه مشابه. یعنی حق هر کودک این است که با کمک آموزش به حداکثر توانایی‌های خود برسد. در منشور جهانی حقوق کودک نیز بر این امر تأکید شده است.

در ادامه، نقش و هدف آموزش فراگیر، مبنای نظری و فلسفی عادی‌سازی، مؤسسه‌زدایی و آموزش فراگیر را توضیح می‌دهیم.

نقش و هدف آموزش فراگیر

هدف از برقراری آموزش فراگیر، جست‌وجو و درک نیازهای آموزشی همه دانش‌آموزان است. با این حال، تمرکز این نظام تحولی بر دانش‌آموزانی است که نسبت به طرد و محرومیت آسیب‌پذیرند یا نیاز به آموزش ویژه دارند. متخصصان آموزش و پرورش به این نکته اذعان دارند که شرایط حاکم بر نظام آموزشی ویژه در شرایط کنونی پاسخگوی نیازهای آموزشی، روانی و اجتماعی دانش‌آموزان با نیازهای ویژه نیست و بر این باورند که نظام آموزشی مبتنی بر جداسازی افراد بر اساس ناتوانی و نقایص آن‌ها، بالطبع باعث گوشه‌گیر شدن این گروه از دانش‌آموزان می‌شود.

شکاف حاصل از این نوع آموزش نه‌تنها دانش‌آموزان با نیازهای ویژه را از ارتباط با دانش‌آموزان عادی محروم می‌سازد، بلکه به شناخت نادرست آن‌ها نیز منجر می‌شود. ایجاد بستر مناسب در جامعه که بتواند پذیرای دانش‌آموزان با نیازهای ویژه باشد، امری ضروری است که بیانگر نقش و هدف خطیر آموزش فراگیر است. ضرورت توجه به آموزش فراگیر و برنامه‌ریزی برای اجرای آن موجب می‌شود که این دانش‌آموزان برای زیستن در جامعه عادی، سازگاری بهتری داشته باشند. آگاهی معلمان و مربیان از چندوچون تحولات نظام آموزشی سهم زیادی در پیشبرد اهداف آموزش فراگیر دارد.

مبنای نظری و فلسفی عادی‌سازی، مؤسسه‌زدایی و فراگیرسازی

عادی‌سازی یکی از اندیشه‌های عمده آموزش ویژه در قرن بیستم است. موضوعی که باید در آن از ابزارهایی استفاده شود که از لحاظ فرهنگی هنجار شده باشند تا بتوان رفتارها و ویژگی‌های شخصی را تا حد ممکن ایجاد و یا حفظ کرد. جامعه با عادی‌سازی، موانع را درهم می‌شکند تا افراد با ناتوانی‌ها در زندگی عادی مشارکت داشته باشند. اهمیت عادی‌سازی تا جایی بود که به اندیشه‌های مرتبط مانند بستن مؤسسات و ورود کودکان با نیازهای ویژه به کلاس‌های درس و مدرسه‌های آموزش و پرورش عادی منجر شد.

عادی‌سازی با هدف ارائه آموزش ویژه و همه جنبه‌های دیگر پاسخگویی به ناتوانی ادامه یافت. از درهم شکستن موانع تا مشارکت افراد با ناتوانی در فعالیت‌های افراد عادی، یکی از اندیشه‌هایی بود که در اواخر قرن بیستم به نهضت مؤسسه‌زدایی منجر شد. تا آن زمان، مرسوم بود که تقریباً همه کودکان و بزرگسالان با اختلال هوشی و یا بیماری‌های روانی به مؤسسه‌های شبانه‌روزی سپرده می‌شدند. در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، تلاش‌های نظام‌داری انجام شد تا مردم به سمت خروج از مؤسسه‌ها و برگشتن به جامعه برای ارتباط نزدیک‌تر با آن حرکت کنند.

این تلاش‌ها سبب شد تا تعداد بیشتری از کودکان با ناتوانی‌ها در خانواده‌هایشان زندگی کنند و پیامد آن، بسته شدن مؤسسه‌های زیادی بود؛ صرف‌نظر از اینکه ماهیت آن‌ها هم حل مشکلات مردم بود. امروزه وجود اقامتگاه‌های کوچکی در نزدیکی محله‌ها رایج است. اقامتگاه‌های موقتی برای افراد با مشکلات هیجانی وجود دارد که طولی نمی‌کشد تا به محیط جداکننده‌تر از یک مؤسسه بزرگ نیاز باشد. لازم است کیفیت زندگی برخی از افراد با ناتوانی‌ها را که در گذشته امکان داشت در مؤسسه‌ها باشند، بهبود بخشیم. بسیاری از افراد که قبلاً در مؤسسه‌ها بودند، اکنون آواره یا در زندان هستند. تعداد افرادی که آواره هستند در ایالات متحده در حال افزایش است و ناتوانی‌های شناختی و نداشتن سلامت روانی از عوامل خطرساز برای آواره‌ها محسوب می‌شوند.

بحث‌برانگیزترین موضوع توسعه عادی‌سازی، فراگیرسازی است. در واقع، فراگیرسازی و یکپارچه‌سازی با موضوع شناخت دانش‌آموزان با نیازهای ویژه هم‌زمان است. اگرچه از نظر تاریخی، معلمان برای دانش‌آموزان با ناتوانی‌ها با این فرض برنامه‌ریزی می‌کنند که گزینه‌های گوناگون ارائه خدمات به جهت دسترسی‌پذیری لازم است، ولی فراگیرسازی کودکان با نیازهای ویژه در کلاس‌های درس عادی با همسالان عادی‌شان، برای بعضی از طرفداران به موضوعی مهم تبدیل شده است.

موضوع فراگیرسازی که در سال‌های پایانی قرن بیستم در میان والدین و دیگران بحث‌برانگیز شد، همچنان ادامه دارد. با شروع قرن بیست‌ویکم، بحث‌های چالش‌برانگیز درباره فراگیرسازی، به‌ویژه با استانداردهای بالاتر از حد انتظار برای همه دانش‌آموزان، شدیدتر و سخت‌گیرانه‌تر شد. نمی‌توانیم بر لزوم آموزش فشرده مورد نیاز کودکان با نیازهای ویژه بیش از حد تأکید کنیم؛

به نظر ما، باید این کودکان در محیطی گنجانده شوند که آموزش ویژه با احتمال بیشتری ارائه می‌شود، حتی اگر آن مکان، محلی به غیر از کلاس آموزش عادی باشد.

رزرو مشاوره
با مشاوره تخصصی
همیشه کنار شما هستیم ♥
تاثریا ث