کودکان با نیازهای ویژه؛ تعریف، طبقه بندی و شیوع

آنچه در این مقاله می خوانید

۱ـ کودکان با نیازهای ویژه

۲ـ طبقه بندی کودکان با نیازهای ویژه

۳- چرایی طبقه بندی کودکان با نیازهای ویژه

۴ـ گروه های کودکان با نیازهای ویژه

با نگرش انسانی به کودکان با نیازهای ویژه درمی‌یابیم که آن‌ها، انسان و به عبارتی برترین مخلوق هستی و شایسته برخورداری از حقوق و ارزش‌های انسانی‌اند که با ویژگی‌های خاص، مراحل رشد و تحول را بر اساس ظرفیت‌های بالقوه وجودی خویش طی می‌کنند. درواقع، مطالعه کودکان با نیازهای ویژه، مطالعه شباهت‌ها و تفاوت‌هاست. همه متخصصان آگاه و لایق، معلم‌های توانا و متعهد و والدین صبور و مهربان می‌دانند که نظام خلقت الهی بر پایه تفاوت‌های فردی و ارزش‌های انسانی استوار است. علاوه بر اینکه انسان‌ها در بعضی از ابعاد وجودی خویش با هم شباهت دارند، در برخی از جنبه‌ها نیز متفاوت‌اند. آنچه در سوره نوح آمده است، «وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا»، اشاره به تفاوت‌های فردی دارد. کودک با نیازهای ویژه، در درجه اول کودک است و بعد نیازهای ویژه دارد؛ به همین دلیل، واژه «با» یا with برای گروه‌های مختلف کودکان با نیازهای ویژه به کار می‌رود.

اصطلاحات کودکان با نیازهای ویژه، کودکان استثنایی، کودکان با ناتوانی‌ها و کودکان با توانایی‌های گوناگون، معادل هم در نظر گرفته می‌شوند. دو اصطلاح اول به لحاظ تاریخی رایج‌ترند و دو اصطلاح بعدی به لحاظ بار نگرشی مثبت و تأکید بیشتر بر جنبه‌های انسانی، توجه بیشتری را به خود جلب می‌کنند. اصطلاح کودکان با ناتوانی‌ها شامل کودکان تیزهوش نمی‌شود، ولی اصطلاحات دیگر کودکان تیزهوش را هم در بر می‌گیرند. به هر حال، کودکان با نیازهای ویژه در برخی حوزه‌ها با کودکان عادی تفاوت دارند. به بیان ساده‌تر، این کودکان مشکلات یا استعدادهای ویژه‌ای در فکر کردن، دیدن، شنیدن، صحبت کردن، اجتماعی شدن یا حرکت کردن دارند.

در حقیقت، آن‌ها توانایی‌ها و ناتوانی‌هایی دارند که آموزش و فرزندپروری را با پیچیدگی‌های خاصی مواجه می‌سازد. از این رو، ایفای نقش فرزندپروری، وارد شدن به یک نقش اجتماعی است که نشان‌دهنده تغییری قابل‌توجه در زندگی و هویت فرد است. در واقع، یکی از عوامل مهم در ایجاد و گسترش تسهیلات آموزش و پرورش کودکان با نیازهای ویژه، گسترش اطلاعات و آگاهی روزافزون و احساس مسئولیت مادران و پدران نسبت به آنان است.

امروزه، بیش از شش میلیون دانش‌آموز با چنین تفاوت‌هایی در مدرسه‌های دولتی ایالات متحده و بیش از یک میلیون و سیصد هزار کودک با نیازهای ویژه در ایران شناسایی شده‌اند. از هر ده دانش‌آموز در حال تحصیل، یک نفر استثنایی یا دارای نیازهای ویژه است. گاهی حتی بسیاری از دانش‌آموزان به‌اصطلاح عادی هم مشکلاتی در ارتباط با مدرسه دارند که این امر، ضرورت مطالعه کودکان با نیازهای ویژه را بیشتر می‌کند.

تولد هر کودک با نیاز های ویژه و رشد او، خانواده را با مشکلات زیادی مواجه می سازد و گاهی میزان واکنش های هیجانی نامطلوب در این کودکان چهار یا پنج برابر افراد عادی است. علاوه بر این، مشکلات رفتاری کودکان در سال های اولیه زندگی با رفتار والدین رابطه ای متقابل دارد. بنابراین، توجه به افراد با نیاز های ویژه مسئله ای مهم است.

tasoraaya children with special needs.webp

تعریف

مفهوم عام و گسترده استثنایی بیانگر این است که همه انسان ها با هم تفاوت دارند و استثنایی هستند ولی مفهوم خاص استثنایی بر افرادی تأکید دارد که تفاوت های فاحش و قابل ملاحظه ای با هم دارند. به بیان دقیق تر، کودکان با نیاز های ویژه، کودکانی هستند که از نظر هوشی، جسمی، یادگیری، رفتاری یا ارتباطی با محدودیت مواجه اند و به همین دلیل به آموزش ویژه و خدمات وابسته نیاز دارند تا محدودیت های آن ها کاهش یابد یا از بین برود.

چرایی طبقه بندی کودکان با نیازهای ویژه

این کودکان به آموزش ویژه نیازدارند، چون به نحو برجسته ای نسبت به بیشتر کودکان در یک یا چند حوزه تفاوت دارند.چنین محدودیت ها و تفاوت هایی سبب طبقه بندی آنها شده است.

طبقه بندی کودکان با نیازهای ویژه

✅️ کودکان کم توان ذهنی
✅️ کودکان با اختلال یادگیری
✅️ کودکان با اختلال کاستی توجه/ بیش‌فعالی
✅️ کودک با اختلال هیجانی یا رفتاری
✅️ کودک با اختلال طيف اُتیسم
✅️ کودک با اختلال ارتباطی
✅️ کودک با آسیب شنوایی
✅️ کودک با آسیب بینایی
✅️ کودک چند معلولیتی
✅️ کودک با استعداد و تیز هوش

بعضی از ناتوانی ها با فراوانی نسبتاً بالا رخ می دهند که “ناتوانی های با میزان بروز بالا” چون رایج تر هستند. اختلال های یادگیری، ارتباطی (گفتار و زبان)، رفتاری و کم توانی ذهنی خفیف از طبقه ناتوانی های با میزان بروز بالا محسوب می شوند. ناتوانی های دیگری مانند نابینایی، ناشنوایی، اختلال های هوشی شدید و اُتیسم که نسبتاً به ندرت اتفاق می افتد “ناتوانی های با میزان بروز پایین“ هستند.

از اوایل قرن بیست و یکم، رشد ناتوانی های با میزان بروز بالا یکنواخت باقی مانده ولی برخی از ناتوانی های با میزان بروز پایین به طور چشم گیری افزایش یافته است. برای مثال، از حدود سال 1995، اختلال طیف اُتیسم افزایش قابل توجهی داشته است به نحوی که برخی متخصصان اعتقاد دارند سرانجام این اختلال از ناتوانی های با میزان بروز بالا محسوب شود. در برخی ناتوانی های با میزان بروز پایین از جمله آسیب مغزی ضربه ای و آسیب های استخوانی هم افزایش قابل توجهی مشاهده می شود که بیشتر به دلیل افزایش در آسیب نخاع شوکی و زنده ماندن کودکان با آسیب جسمی شدید به سبب بهبود مراقبت های بهداشتی است. افزایش در تعداد افراد اُتیسم، بیانگر شیوه های شناسایی و همچنین تشخیص موارد خفیف تر اُتیسم است نه مسری یا همه گیر بودن آن.

اگرچه مقداری از افزایش تعداد افراد با آسیب مغزی ضربه ای بیانگر بهبود تشخیص است ولی امکان دارد نشان دهنده افزایش واقعی آسیب های مغزی باشد. احتمال دارد افزایش در تعداد افراد با آسیب های استخوانی، نشان دهنده افزایش میزان زنده ماندن نوزادان متولد شده با ناهنجاری های جسمی قابل توجه و کودکان بازمانده از تصادف باشد. افزایش در تعداد افراد با آسیب های شنوایی و بینایی نیز حاکی از بهبود تشخیص این ناتوانی هاست.

در تعریف آموزشی کودکان با نیاز های ویژه دو مفهوم وجود دارد؛

    ۱-تنوع در ویژگی ها

    ۲-نیاز به آموزش ویژه

 مفهوم تنوع یک اصل در تعریف واژه با نیاز های ویژه است و نیاز به آموزش ویژه یک اصل در تعریف آموزشی. کودکان با نیاز های ویژه در حوزه های خاصی که به آموزش آن ها ارتباط دارد با بیشتر یا متوسط افراد متفاوت است. در آموزش و پرورش ویژه با نیاز های آموزشی متفاوتی مواجه می شویم که با آنچه بیشتر یا متوسط کودکان نیاز دارند، متفاوت است.
تصویر دو مفهوم در تعریف کودکان با نیاز های ویژه

1.نیاز به آموزش ویژه

مفهوم نیاز به آموزش ویژه، به این اصول اشاره دارد که کودکان با نیاز های ویژه برای یادگیری و پیشرفت، به برنامه های آموزشی و خدمات حمایتی متناسب با نیاز های خود نیاز دارند. این آموزش ها می توانند در محیط های آموزشی عادی یا در مراکز و برنامه های ویژه ارائه شوند.

2.تنوع در ویژگی ها

مفهوم تنوع، به این اصل اشاره دارد که کودکان با نیاز های ویژه در حوزه های مختلفی از جمله جسمی، ذهنی، حسی، عاطفی و رفتاری با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت ها ممکن است در میزان توانایی ها، سبک یادگیری، سرعت رشدی و نحوه برقراری ارتباط با دیگران مشاهده شود.

میزان شیوع کودکان با نیاز های ویژه

در چند دهه اخیر، درصد جمعیت دانش آموزان استثنایی به طور قابل توجهی تغییر کرده است. برای مثال، تعداد دانش آموزان با اختلال های یادگیری، بیش از دو برابر شده است. در مقابل، درصد دانش آموزانی که ناتوانی اصلی آن ها آسیب های گفتار و زبان بود، کاهش یافته اما اکنون روبه افزایش مجدد است. در طول دوران آموزش کودکان استثنایی، درصد دانش آموزان با اختلال هوشی که از آموزش و پرورش استثنایی خدمات می گیرند بیشتر از گروه هاست.

بیشتر کودکان و نوجوانانی که از آموزش ویژه خدمات می گیرند ۶تا ۱۷ ساله هستند. با این حال، نو آموزان پیش دبستانی و نوجوانان با سن ۱۸ تا ۲۱ سال هم با فراوانی فزاینده ای به عنوان استثنایی شناسایی می شوند. آمار و ارقام دولت فدرال حاکی از آن است که در مدرسه های امروزی بیش از هشت و نیم  درصد دانش آموزان از خدمات آموزش ویژه استفاده می کنند.

میزان شیوع کودکان با نیاز های ویژه حدود ده تا پانزده درصد است.

بر اساس آمار سال ۱۳۹۶دانش آموزان کشور ایران حدود ۱۳میلیون نفر برآورد شده است که از این تعداد حدود یک میلیون و سیصد هزار تا دو میلیون کودک استثنایی وجود دارد که فقط یکصد و سی هزار نفر از خدمات آموزش ویژه آموزش و پرورش استثنایی کشور استفاده می کنند. البته این امر به بحث و بررسی دقیق تری نیاز دارد و در حال حاضر، آموزش و پرورش استثنایی به تعداد بیشتری از دانش آموزان استثنایی در مدرسه های عادی خدمات ارائه می دهد.

این مطلب مهمی است که ضرورتی ندارد تعداد دانش آموزان استفاده کننده از آموزش ویژه برابر با تعداد دانش آموزانی باشد که به طور واقعی ناتوانی دارند. دوم اینکه مشکل جدی تری در برآورد میزان شیوع نسبت به گذشته وجود دارد چون دولت، آموزش و پرورش را ملزم به ارائه گزارش سالانه تعداد آن دسته از دانش آموزان استثنایی کرده است که از خدمات ویژه بهره می گیرند.

رزرو مشاوره
با مشاوره تخصصی
همیشه کنار شما هستیم ♥
تاثریا ث